De laatste jaren zien we meer en meer de gedachte opkomen dat we de bijbel moeten uitleggen vanuit een Joods raamwerk. De reden die daarvoor wordt aangegeven is het feit dat de bijbel geschreven is door Joden en dus alleen begrepen zou kunnen worden vanuit een Joodse mind-set. Als wij met een westerse manier van denken de bijbel benaderen dan zouden wij de bijbel tekort doen. Voor dat ik inga op deze stelling wil eerst een voorbeeld geven van Joodse interpretatie van de tekst van de bijbel. De methode die door hen wordt gebruikt wordt weergegeven door de term PARDES die een afgekorte weeggave is van de verschillende niveaus van uitleg die van toepassing zijn op elke tekst. Eerst maar even een uitleg van het begrip:
PaRDeS
Peshat (פְּשָׁט) – “oppervlakte” (“recht”) of de letterlijke (directe) betekenis.
Remez (רֶמֶז) – “hints” of de diepe (allegorische: verborgen of symbolische) betekenis die verder gaat dan alleen de letterlijke betekenis.
Derash (דְּרַשׁ) – van het Hebreeuwse darash: “navragen” (“zoeken”) – de vergelijkende (midrashische) betekenis, zoals gegeven door soortgelijke gebeurtenissen.
Sod (סוֹד) – “geheim” (“mysterie”) of de esoterische/mystieke betekenis, zoals gegeven door inspiratie of openbaring.
Op de website CHABAD.ORG is deze methode nader uitgelegd en geïllustreerd aan de hand van Genesis 1:1.
De Thora is G-ds wijsheid. Het intellect staat van nature verschillende manieren van begrip toe – en vereist deze zelfs – en dat geldt des te meer wanneer het gaat om de oneindige wijsheid van de Oneindige G-d.
Onze wijzen leren ons dat de Thora op vier verschillende manieren kan worden geïnterpreteerd: peshat, remez, drush en sod.
1) Peshat is de eenvoudige interpretatie van de Thora. Wanneer het vers zegt (Genesis 1:1) dat “In het begin schiep God de hemel en de aarde”, betekent dit precies wat het lijkt te betekenen, in zeer letterlijke zin.
Binnen deze vier methoden om de Thora te begrijpen, bestaan er talloze mogelijke manieren van begrip
2) Remez zijn de verschillende hints en toespelingen die in de Thora voorkomen. Een van de methoden die de Thora gebruikt om deze hints te geven, is gematria, de numerieke waarde van de letters van het Hebreeuwse alfabet. De gematria van “Bereshit bara” (“In het begin schiep Hij”) is bijvoorbeeld hetzelfde als “b’Rosh Hashanah nivra ha’olam” (op Rosj Hasjana werd de wereld geschapen)!
Bijvoorbeeld de getalswaarde van Bereshit bara en b’Rosh Hashanah nivra zijn beide 1116.3) Drush (of Midrash) geeft uitleg over de diepere betekenis van het vers. Het Hebreeuwse woord voor “In het begin” is bereshit. De midrash vertelt ons dat dit woord in twee woorden kan worden opgesplitst: b reshit. De Thora vertelt ons dat de wereld werd geschapen voor twee (“b”) “reshit”s (“eerste”) – de Joden en de Thora. Hoewel dit niet de eenvoudige interpretatie van het woord is, is het niettemin een ware en geldige manier om de Thora te begrijpen.
4) Sod (geheim) is het esoterische, mystieke aspect van de Thora. De Tikkunei Zohar (een boek dat zeventig (!) verschillende esoterische verklaringen geeft voor het woord bereshit) legt uit dat het woord bereshit ook kan worden opgesplitst in “bara shis” (geschapen [met] zes). Dit komt omdat de wereld werd geschapen door middel van Gods zes emotionele krachten: vriendelijkheid, strengheid, schoonheid, overwinning, pracht en fundament.
Binnen deze vier methoden om de Thora te begrijpen, bestaan er talloze mogelijke manieren van begrip. Bijvoorbeeld: er zijn veel verschillende manieren om de Thora te begrijpen volgens Peshat. Daarom zijn er veel Thora-commentatoren die zich concentreren op Peshat – Rashi, Ibn Ezra, Rashbam en nog vele anderen – en zij zullen het vaak (het lijkt erop dat dit vaker wel dan niet het geval is…) oneens zijn over de letterlijke betekenis van een vers. Volgens de kabbalistische leer zijn er zelfs 600.000 manieren om Peshat te begrijpen, 600.000 manieren om Remez te begrijpen, 600.000 manieren om Drush te begrijpen en 600.000 manieren om Sod te begrijpen!
Elk inzicht in de Thora is aanvaardbaar, zolang het (logisch is en) niet in tegenspraak is met onze fundamentele overtuigingen.
Onze wijzen zeggen ons dat “elk chiddush (nieuw idee) dat een gerenommeerde leerling ooit zal bedenken, al door Mozes op de Sinaï is gegeven.” Mozes heeft dit specifieke idee, dat de rabbijn die duizenden jaren later leefde zojuist heeft bedacht, misschien niet gehoord, maar de basis van dit idee was al door de Sinaï gegeven.
G‑d gaf ons de middelen om ons te verdiepen in de woorden van de Thora en de goddelijke wijsheid die daarin verborgen ligt te onthullen.
Als het echter om de halacha gaat, is er maar één waarheid. Want terwijl de Thora Gods wijsheid is, die, zoals hierboven vermeld, verschillende meningen toestaat, is de halacha (niet het intellect, maar) Gods wil. En wil is absoluut en laat geen twee manieren toe om naar dingen te kijken.
Als je deze methode noodzakelijk vindt dan is te begrijpen dat de tekst van de bijbel uitsluitend mag worden uitgelegd door geestelijke deskundigen, de bijbel noemt hen schriftgeleerden. Op basis van bovenstaande heeft elke tekst op z’n minst 70 verschillende manieren van uitleg die allemaal valide zouden zijn. Binnen het Jodendom mag de Torah dan ook uitsluitend bestudeerd worden onder toezicht van de Rabbijnen, het bestuderen van de Torah zonder dit toezicht zou dan ook strafbaar zijn. Ik ben de gedachte al een keer tegen gekomen dat de Torah gezien zou moeten worden als een soort code die alleen door deskundigen te ontrafelen zou zijn. Trouwens, vergelijkbaar gedachtegoed is terug te vinden in de Rooms Katholieke traditie die het bestuderen van de bijbel uitsluitend wil overlaten aan de ingewijde geestelijkheid, in de tijd van de middeleeuwen was het bezitten van een bijbel zelfs strafbaar, je kon ervoor op de brandstapel gezet worden.
We weten vanuit het nieuwe testament dat Jezus met zijn onderwijs voortdurend in conflict kwam met de schriftgeleerden en Farizeeën. Jezus, en dat geldt natuurlijk ook voor de discipelen, hebben geen opleiding genoten op een van de opleidingsscholen, er werd dan ook denigrerend over hen gedaan.
45De dienaars dan gingen naar de overpriesters en Farizeeën en die zeiden tot hen: Waarom hebt gij Hem niet medegebracht? 46De dienaars nu antwoordden hun: Nooit heeft een mens zó gesproken, als deze mens spreekt! 47De Farizeeën dan antwoordden hun: Zijt gij soms ook verleid? 48Heeft soms één van de oversten in Hem geloofd, of van de Farizeeën? 49Maar die schare, die de wet niet kent, vervloekt zijn zij!
(Johannes 7:45-49)
In de ogen van de overpriesters en de Farizeeën was het gewone volk vervloekt en niet in staat om geestelijke zaken werkelijk te begrijpen. Jezus tapt echter uit een ander vaatje:
25Te dien tijde hief Jezus aan en zeide: Ik dank U, Vader, Heer des hemels en der aarde, dat Gij deze dingen voor wijzen en verstandigen verborgen hebt, doch aan kinderkens geopenbaard. 26Ja, Vader, want zo is het een welbehagen geweest voor U.
(Mattheus 11:25-26)
Paulus heeft hetzelfde gedachtegoed omarmd als hij uitleg geeft in de brief aan de Korintiërs:
18Want het woord des kruises is wel voor hen, die verloren gaan, een dwaasheid, maar voor ons, die behouden worden, is het een kracht Gods. 19Want er staat geschreven:
Verderven zal Ik de wijsheid der wijzen, en het verstand der verstandigen zal Ik verdoen.
20Waar blijft de wijze? Waar de schriftgeleerde? Waar de redetwister van deze tijd? Heeft God niet de wijsheid der wereld tot dwaasheid gemaakt? 21Want daar de wereld in de wijsheid Gods door haar wijsheid God niet gekend heeft, heeft het Gode behaagd door de dwaasheid der prediking te redden hen, die geloven.
(1 Korintiërs 1:18-21)
De zogenaamde wijzen en verstandigen, en daar vallen ook de Joodse leiders onder en niet alleen de filosofen van die tijd, zijn volgens Paulus niet in staat om het evangelie te begrijpen. Het begrijpen van het evangelie, het begrijpen van de bijbel is voorbehouden aan eenvoudige mensen, die geloven. Dit was ook een van de aspecten die van belang waren tijdens de reformatie, de bijbel kwam vanwege de vertaling in onze eigen talen samen met de ontwikkeling van de boekdrukkunst beschikbaar voor iedereen.
Jezus beschuldigt de schriftgeleerden en de Farizeeën van het verafgoden van de schriften:
39Gij onderzoekt de Schriften, want gij meent daarin eeuwig leven te hebben, en deze zijn het, welke van Mij getuigen, 40en toch wilt gij niet tot Mij komen om leven te hebben.
(Johannes 5:39-40)
Hij verwijt hen dat er leven te vinden zou zijn in de schriften, echter wat zij niet begrijpen is dat niet de schriften maar Jezus eeuwig leven in zich bergt:
3Dit nu is het eeuwige leven, dat zij U kennen, de enige waarachtige God, en Jezus Christus, die Gij gezonden hebt.
(Johannes 17:3)
Een Jood, hoe diep hij ook in de schriften is, heeft zonder Jezus geen deel aan het eeuwige leven, en als wij als christenen menen dat wij te rade moeten gaan bij de Joden en hun manier van schriftuitleg dan verliezen wij langzaam maar zeker het zuivere perspectief op Jezus en de manier waarop Jezus en de apostelen met de inhoud en de tekst omgaan. Ik wil eindigen met de woorden van Petrus, hij waarschuwt de mensen voor het omarmen van sprookjes, die een eigenmachtige uitleg van de bijbel met zich mee brengen, en dat geldt niet alleen voor ons en ons westerse perspectief, maar ook voor het Joodse perspectief.
16Want wij zijn geen vernuftig gevonden verdichtsels nagevolgd, toen wij u de kracht en de komst van onze Here Jezus Christus hebben verkondigd, maar wij zijn ooggetuigen geweest van zijn majesteit. 17Want Hij heeft van God, de Vader, eer en heerlijkheid ontvangen, toen zulk een stem van de hoogwaardige heerlijkheid tot Hem kwam: Deze is mijn Zoon, mijn geliefde, in wie Ik mijn welbehagen heb. 18En deze stem hebben ook wij uit de hemel horen komen, toen wij met Hem op de heilige berg waren. 19En wij achten het profetische woord (daarom) des te vaster, en gij doet wèl, er acht op te geven als op een lamp, die schijnt in een duistere plaats, totdat de dag aanbreekt en de morgenster opgaat in uw harten. 20Dit moet gij vooral weten, dat geen profetie der Schrift een eigenmachtige uitlegging toelaat; 21want nooit is profetie voortgekomen uit de wil van een mens, maar, door de heilige Geest gedreven, hebben mensen van Godswege gesproken.
(2 Petrus 1:16-21)
In een volgend blog wil ik ingaan op de bijbeluitleg zoals ik denk dat die zou moeten zijn.
